Nhận diện các “cặp đôi” ngân hàng – tập đoàn kinh tế mạnh
(VT) – Trao đổi với VietTimes, Luật sư Trương Thanh Đức, Giám đốc Công ty Luật ANVI, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), cho biết mối liên hệ giữa ngân hàng và các tập đoàn, nhóm doanh nghiệp lớn đã tồn tại từ lâu trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Về mô hình, ngân hàng có thể là công ty mẹ, đứng đầu một tập đoàn tài chính – ngân hàng, hoặc chỉ là một công ty con trong một tập đoàn kinh tế.
Xét về bản chất kinh tế, sự liên kết này trước hết xuất phát từ nhu cầu bổ trợ lẫn nhau. Với doanh nghiệp, ngân hàng là kênh cung cấp vốn, dịch vụ thanh toán và các giải pháp tài chính phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh. Với ngân hàng, hệ sinh thái doanh nghiệp có thể tạo ra nguồn khách hàng, nhu cầu tín dụng và cơ hội phát triển các dịch vụ tài chính. Khi được tổ chức hợp lý, mối liên kết này có thể giúp các bên tận dụng được nguồn lực, mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả hoạt động.
“Về động lực hình thành, trước hết phải nhìn nhận đây là một xu hướng có cơ sở kinh tế thực tế và hợp lý”, ông Đức nói.
Theo ông Trương Thanh Đức, khi doanh nghiệp phát triển đến quy mô đủ lớn, nhu cầu chủ động hơn về nguồn vốn, quản trị dòng tiền và tổ chức các hoạt động tài chính trở nên rõ rệt. Trong khi đó, ngân hàng cũng có động cơ mở rộng hoạt động sang các lĩnh vực bổ trợ để đa dạng hóa nguồn thu và phát triển hệ sinh thái dịch vụ. Đây là xu hướng tích hợp kinh doanh không chỉ có ở Việt Nam.
Tuy nhiên, bên cạnh động lực kinh tế còn có động cơ kiểm soát nguồn lực tài chính. Đối với một số chủ doanh nghiệp, việc tham gia sở hữu hoặc chi phối ngân hàng có thể tạo lợi thế trong việc tiếp cận vốn và phân bổ nguồn lực cho các hoạt động kinh doanh trong hệ sinh thái. Nếu lợi ích của cổ đông chi phối được đặt cao hơn nguyên tắc quản trị ngân hàng, mối liên kết này có thể dẫn đến việc ưu tiên cấp tín dụng cho doanh nghiệp liên quan, tập trung vốn vào một nhóm khách hàng hoặc sử dụng ngân hàng để phục vụ lợi ích riêng.
Khi đó, nguy cơ không chỉ nằm ở một khoản vay dành cho một doanh nghiệp liên quan. Vấn đề lớn hơn là khả năng hình thành một vòng tuần hoàn khép kín: doanh nghiệp có nhu cầu vốn, ngân hàng thuộc hoặc chịu ảnh hưởng bởi cùng một nhóm lợi ích trở thành nguồn cung vốn, trong khi các quyết định tín dụng có thể bị chi phối bởi lợi ích của chính nhóm đó.
Vì vậy, theo ông Đức, không thể đánh giá một hệ sinh thái chỉ bằng câu hỏi “có chung chủ sở hữu hay không”. Điều cần nhìn sâu hơn là ai thực sự có quyền chi phối, quyền đó được thực hiện như thế nào và các quyết định của ngân hàng có còn dựa trên nguyên tắc độc lập, minh bạch và quản trị rủi ro hay không.

—————
Bài đầy đủ tại VietTimes (Kinh tế số) ngày 16-11-2026:
https://viettimes.vn/nhan-dien-cac-cap-doi-ngan-hang-tap-doan-kinh-te-manh-post208444.html
(574/3.690)
Phần trả lời phỏng vấn đầy đủ của tôi 4.686 chữ ở cuối.
—————
PV Hải phỏng vấn Luật sư Trương Thanh Đức:
Không có ngân hàng nào thành công nếu toàn cổ đông nghiệp dư
1, Nhìn vào bức tranh ngân hàng và các tập đoàn kinh tế tại Việt Nam hiện nay, ông đánh giá thế nào về mức độ phổ biến và bản chất của hiện tượng các ngân hàng có mối liên hệ chặt chẽ với những tập đoàn hoặc nhóm doanh nghiệp lớn?
Đâu là những động lực khiến mô hình này hình thành và phát triển?
Trả lời:
Mối liên hệ giữa ngân hàng và các tập đoàn, nhóm doanh nghiệp lớn là hiện tượng đã tồn tại từ lâu trên thế giới cũng như tại Việt Nam.
Về mô hình, thì ngân hàng có thể là một công ty mẹ, đứng đầu một tập đoàn tài chính – ngân hàng hoặc ngân hàng chỉ là một công ty con trong một tập đoàn kinh tế.
Tuy nhiên, để đánh giá mức độ phổ biến của hiện tượng này hiện nay, cần phân biệt giữa việc có chung cổ đông, có quan hệ sở hữu trực tiếp hoặc gián tiếp và việc cùng nằm trong một hệ sinh thái kinh doanh.
Xét về bản chất kinh tế, mối liên kết này xuất phát từ nhu cầu bổ trợ lẫn nhau giữa các lĩnh vực. Với doanh nghiệp, ngân hàng là một kênh cung cấp vốn, dịch vụ thanh toán và các giải pháp tài chính phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh. Với ngân hàng, hệ sinh thái doanh nghiệp có thể tạo ra nguồn khách hàng, nhu cầu tín dụng và cơ hội phát triển các dịch vụ tài chính. Khi được tổ chức hợp lý, mối liên kết này có thể giúp các bên tận dụng được nguồn lực, mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả hoạt động.
Về động lực hình thành, trước hết phải nhìn nhận đây là một xu hướng có cơ sở kinh tế thực tế và hợp lý. Khi doanh nghiệp phát triển đến quy mô đủ lớn, nhu cầu chủ động hơn về nguồn vốn, quản trị dòng tiền và tổ chức các hoạt động tài chính trở nên rõ rệt. Trong khi đó, ngân hàng cũng có động cơ mở rộng hoạt động sang các lĩnh vực bổ trợ để đa dạng hóa nguồn thu và phát triển hệ sinh thái dịch vụ. Đây là xu hướng tích hợp kinh doanh không chỉ có ở Việt Nam.
Tuy nhiên, bên cạnh động lực kinh tế còn có động cơ kiểm soát nguồn lực tài chính. Đối với một số chủ doanh nghiệp, việc tham gia sở hữu hoặc chi phối ngân hàng có thể tạo lợi thế trong việc tiếp cận vốn và phân bổ nguồn lực cho các hoạt động kinh doanh trong hệ sinh thái. Nếu lợi ích của cổ đông chi phối được đặt cao hơn nguyên tắc quản trị ngân hàng, mối liên kết này có thể dẫn đến việc ưu tiên cấp tín dụng cho doanh nghiệp liên quan, tập trung vốn vào một nhóm khách hàng hoặc sử dụng ngân hàng để phục vụ lợi ích riêng.
Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc doanh nghiệp và ngân hàng có mối liên hệ với nhau, mà ở mức độ chi phối và cách thức mối liên hệ đó được vận hành. Nếu được kiểm soát bằng cơ chế quản trị minh bạch, quy trình cấp tín dụng độc lập và các giới hạn an toàn, sự liên kết có thể tạo ra giá trị kinh tế. Ngược lại, nếu quan hệ sở hữu bị lợi dụng để chi phối quyết định tín dụng, đây sẽ là nguồn phát sinh xung đột lợi ích và rủi ro cho cả ngân hàng lẫn hệ thống tài chính.
- Việc ngân hàng và tập đoàn kinh tế có chung nhóm cổ đông hoặc nằm trong cùng một hệ sinh thái mang lại những lợi ích gì cho hoạt động kinh doanh và nền kinh tế?
Trong điều kiện nào mối liên kết này có thể tạo ra sức mạnh cộng hưởng, và khi nào nó trở thành nguy cơ xung đột lợi ích?
Trả lời:
Mối liên kết giữa ngân hàng và các tập đoàn kinh tế có thể tạo ra sức mạnh cộng hưởng nếu hai bên bổ trợ cho nhau trên cơ sở lợi ích kinh tế thực chất. Doanh nghiệp có nhu cầu vốn, thanh toán, quản lý dòng tiền và các dịch vụ tài chính; ngân hàng có năng lực huy động vốn, thẩm định, quản trị rủi ro và cung cấp các sản phẩm tài chính. Khi kết hợp hiệu quả, ngân hàng có thể hiểu rõ hơn nhu cầu của khách hàng doanh nghiệp, thiết kế các giải pháp tài chính phù hợp, còn doanh nghiệp có điều kiện tổ chức nguồn vốn và hoạt động kinh doanh thuận lợi hơn.
Ở góc độ nền kinh tế, mối liên kết này cũng có thể góp phần thúc đẩy đầu tư, mở rộng sản xuất và phát triển các chuỗi cung ứng. Một tập đoàn có nhiều đơn vị thành viên hoạt động trong các lĩnh vực khác nhau có thể tạo ra nhu cầu lớn về tín dụng, thanh toán, bảo lãnh và quản trị dòng tiền. Nếu ngân hàng đáp ứng được những nhu cầu đó trên cơ sở đánh giá đầy đủ năng lực tài chính và khả năng trả nợ, nguồn vốn sẽ được luân chuyển hiệu quả hơn, qua đó hỗ trợ hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng lợi ích cộng hưởng không tự động hình thành chỉ vì ngân hàng và doanh nghiệp có chung cổ đông hoặc cùng nằm trong một hệ sinh thái. Điều kiện quan trọng nhất là ngân hàng phải duy trì tính chuyên nghiệp, tuân thủ nguyên tắc độc lập trong quản trị và quyết định cấp tín dụng. Mọi khoản tín dụng cần phải được thẩm định theo đúng chuẩn năng lực tài chính, dòng tiền trả nợ, chất lượng tài sản bảo đảm và mức độ rủi ro của khách hàng, thay vì dựa trên vị thế của cổ đông hay quy mô của tập đoàn đứng sau doanh nghiệp.
Ranh giới giữa cộng hưởng và xung đột lợi ích xuất hiện khi quyền sở hữu bị chuyển hóa thành quyền chi phối nguồn vốn ngân hàng để phục vụ lợi ích riêng. Chẳng hạn, nếu ngân hàng ưu tiên cấp tín dụng cho doanh nghiệp trong cùng hệ sinh thái dù hiệu quả kinh doanh hoặc khả năng trả nợ không đáp ứng yêu cầu; nếu các khoản vay tập trung quá lớn vào một nhóm khách hàng có quan hệ liên quan; hoặc nếu dòng vốn được luân chuyển giữa các pháp nhân nhằm che giấu mục đích sử dụng vốn và tình hình tài chính thực tế, thì rủi ro không chỉ vượt khỏi phạm vi hợp tác kinh doanh thông thường mà còn vi phạm nghiêm trọng pháp luật ngân hàng.
Nguy hiểm hơn, khi ngân hàng và doanh nghiệp cùng chịu tác động từ một nhóm lợi ích, rủi ro có thể khuếch đại theo vòng tròn khép kín. Khó khăn của doanh nghiệp khiến các khoản vay suy giảm chất lượng; ngân hàng phải tăng trích lập dự phòng, ảnh hưởng đến lợi nhuận và năng lực tài chính. Nếu không trích lập đủ dự phòng thì nguy cơ còn cao gấp nhiều lần. Nếu doanh nghiệp tiếp tục phụ thuộc vào nguồn vốn từ ngân hàng có liên quan hoặc ngân hàng tiếp tục cấp vốn để duy trì những khoản đầu tư kém hiệu quả, tổn thất có thể ngày càng lớn. Khi quy mô liên kết đủ lớn, rủi ro không còn giới hạn trong một doanh nghiệp hay một ngân hàng mà có thể lan sang các tổ chức tín dụng và thị trường tài chính.
Do đó, không nên đánh đồng mọi mối liên hệ sở hữu với hành vi sai phạm, nhưng cũng không thể xem việc cùng hệ sinh thái là cơ sở bảo đảm an toàn. Điều cần thiết là minh bạch hóa chủ sở hữu thực sự và các bên có liên quan, kiểm soát chặt chẽ giới hạn cấp tín dụng, nâng cao chất lượng thẩm định và giám sát các giao dịch có nguy cơ xung đột lợi ích. Ngân hàng phải hoạt động theo nguyên tắc an toàn, hiệu quả và chịu trách nhiệm với người gửi tiền, chứ không thể trở thành công cụ huy động và phân bổ vốn riêng cho một nhóm cổ đông.
Nói cách khác, sức mạnh cộng hưởng chỉ thực sự có ý nghĩa khi lợi ích của hệ sinh thái được tạo ra từ hiệu quả kinh doanh thực chất. Nếu lợi ích của một nhóm cổ đông được đặt lên trên nguyên tắc quản trị an toàn, mối liên kết vốn có thể tạo ra lợi thế sẽ trở thành nguồn tích tụ và khuếch đại rủi ro cho toàn hệ thống.
- Từ những vụ việc như SCB, VNCB hay OceanBank, có thể nhận diện những rủi ro cốt lõi nào khi quyền lực tại ngân hàng gắn chặt với lợi ích của một nhóm cổ đông hoặc tập đoàn?
Những rủi ro này có thể tác động như thế nào đến chất lượng tín dụng, an toàn hệ thống ngân hàng và quyền lợi người gửi tiền?
Trả lời:
Nhìn từ những vụ việc đã xảy ra, rủi ro lớn nhất không đơn thuần nằm ở việc một ngân hàng có cổ đông hoặc nhóm cổ đông lớn là những người đồng thời sở hữu doanh nghiệp. Rủi ro thực sự xuất hiện khi quyền lực sở hữu chuyển hóa thành quyền lực chi phối hoạt động ngân hàng, trong khi các cơ chế kiểm soát nội bộ và giám sát bên ngoài không đủ khả năng ngăn chặn.
Khi đó, ngân hàng có thể bị biến từ một định chế trung gian tài chính thành công cụ phục vụ cho chiến lược vốn của một nhóm lợi ích. Rủi ro thường bắt đầu từ việc phân bổ tín dụng không còn hoàn toàn dựa trên nguyên tắc thị trường. Các khoản vay có thể được quyết định dựa nhiều hơn vào quan hệ sở hữu, quan hệ lợi ích hoặc mục tiêu của nhóm cổ đông, trong khi năng lực tài chính thực tế và khả năng trả nợ của bên vay không được đánh giá đầy đủ.
Điểm đáng lo ngại tiếp theo là rủi ro có thể được che giấu hoặc kéo dài qua nhiều lớp pháp nhân và các giao dịch liên quan. Khi một nhóm lợi ích có ảnh hưởng đồng thời tới nhiều doanh nghiệp, dòng tiền có thể được luân chuyển giữa các công ty, khiến việc nhận diện bên hưởng lợi cuối cùng, mục đích sử dụng vốn và chất lượng thực của khoản tín dụng trở nên khó khăn hơn. Khi đó, vấn đề không còn là một khoản vay kém chất lượng đơn lẻ mà có thể trở thành rủi ro mang tính hệ thống trong toàn bộ mạng lưới doanh nghiệp – ngân hàng.
Một rủi ro khác là sự suy yếu của quản trị ngân hàng. Về nguyên tắc, Hội đồng quản trị, ban điều hành, bộ phận kiểm soát và các cơ chế quản trị rủi ro phải tạo thành những “lớp phòng thủ” độc lập. Nhưng nếu quyền lực thực tế tập trung quá lớn vào một nhóm cổ đông, những cơ chế này có nguy cơ bị vô hiệu hóa hoặc chỉ còn mang tính hình thức. Khi đó, quyết định kinh doanh có thể không còn được kiểm soát bởi các tiêu chuẩn quản trị thông thường.
Hậu quả cuối cùng thể hiện rõ nhất ở chất lượng tài sản và an toàn của ngân hàng. Khi các khoản tín dụng dành cho nhóm khách hàng có liên quan gia tăng và chất lượng tín dụng suy giảm, ngân hàng phải đối mặt với nợ xấu, tổn thất tín dụng và nhu cầu trích lập dự phòng lớn. Nếu quy mô rủi ro đủ lớn, vốn tự có của ngân hàng có thể bị bào mòn, ảnh hưởng đến khả năng thanh khoản và năng lực hoạt động.
Ở đây có một điểm rất quan trọng: ngân hàng không sử dụng chủ yếu vốn của cổ đông để cho vay, mà huy động phần lớn nguồn vốn từ tiền gửi của người dân và tổ chức kinh tế. Vì vậy, khi một nhóm lợi ích sử dụng quyền chi phối ngân hàng để thực hiện các mục tiêu riêng và tạo ra tổn thất, người chịu rủi ro cuối cùng không chỉ là cổ đông mà còn có thể là người gửi tiền và rộng hơn là toàn bộ hệ thống tài chính.
Đó cũng là lý do các vụ việc lớn trong lĩnh vực ngân hàng cần được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ sai phạm của một cá nhân hay một doanh nghiệp. Vấn đề quan trọng hơn là phải nhận diện được cơ chế cho phép rủi ro tích tụ trong thời gian dài mà không được phát hiện hoặc xử lý kịp thời.
Bài học cốt lõi ở đây là không thể chỉ kiểm soát sở hữu trên giấy tờ. Quan trọng hơn là phải kiểm soát quyền lực thực tế và khả năng chi phối dòng vốn. Một ngân hàng có thể có cơ cấu sở hữu hợp pháp nhưng vẫn phát sinh rủi ro nếu một nhóm cổ đông có khả năng chi phối quyết định tín dụng, nhân sự và chiến lược kinh doanh. Vì vậy, minh bạch về chủ sở hữu thực sự, kiểm soát giao dịch với bên liên quan, quản trị rủi ro độc lập và giám sát dòng tiền là những yếu tố quyết định để ngăn rủi ro từ sở hữu và lợi ích nhóm chuyển thành rủi ro hệ thống.
- Theo ông, cần dựa vào những tiêu chí nào để phân biệt một hệ sinh thái tài chính hoạt động lành mạnh với mô hình lợi dụng ngân hàng để phục vụ lợi ích của các doanh nghiệp liên quan?
Việt Nam cần ưu tiên những cơ chế kiểm soát nào để vừa hạn chế rủi ro, vừa không cản trở sự phát triển của các tập đoàn tài chính quy mô lớn?
Trả lời:
Theo tôi, không nên đánh giá một hệ sinh thái tài chính lành mạnh hay không chỉ dựa trên việc ngân hàng và các doanh nghiệp có cùng cổ đông hay không. Tiêu chí quan trọng hơn là mức độ độc lập trong quản trị và tính minh bạch trong phân bổ nguồn vốn.
Một hệ sinh thái có thể được xem là lành mạnh khi các doanh nghiệp trong cùng hệ thống thực sự tạo ra giá trị kinh tế, có quan hệ giao dịch minh bạch và ngân hàng vẫn đưa ra quyết định tín dụng dựa trên các tiêu chí độc lập về năng lực tài chính, dòng tiền và khả năng trả nợ. Các giao dịch giữa ngân hàng và những doanh nghiệp có liên quan phải được nhận diện đầy đủ, công khai theo quy định và chịu sự kiểm soát chặt chẽ. Đặc biệt, lợi ích của cổ đông không được trở thành yếu tố chi phối quyết định cấp tín dụng.
Ngược lại, cần đặc biệt lưu ý khi một nhóm doanh nghiệp phụ thuộc quá lớn vào nguồn vốn của ngân hàng có liên quan; tín dụng tập trung vào một số khách hàng hoặc nhóm khách hàng có quan hệ lợi ích; các giao dịch giữa những pháp nhân trong cùng hệ sinh thái thiếu minh bạch; hoặc dòng tiền liên tục luân chuyển giữa ngân hàng và các doanh nghiệp mà không tạo ra giá trị kinh tế tương xứng. Đây là những dấu hiệu cho thấy ngân hàng có nguy cơ đang được sử dụng như một công cụ phục vụ lợi ích của một nhóm doanh nghiệp, thay vì thực hiện đúng chức năng trung gian tài chính.
Về chính sách, theo tôi Việt Nam không nên đặt mục tiêu hạn chế sự hình thành của các tập đoàn tài chính quy mô lớn chỉ vì lo ngại sở hữu chéo. Quy mô lớn tự thân không phải là vấn đề; điều quan trọng là phải bảo đảm quyền lực tài chính lớn đi kèm với năng lực quản trị và mức độ minh bạch tương xứng.
Do đó, cần ưu tiên kiểm soát ở ba tầng. Thứ nhất là minh bạch về sở hữu và quyền kiểm soát thực tế, đặc biệt khả năng nhận diện chủ sở hữu hưởng lợi cuối cùng và các bên có liên quan. Thứ hai là kiểm soát mức độ tập trung rủi ro, thông qua các giới hạn về sở hữu, cấp tín dụng, giao dịch với bên liên quan và các cơ chế phòng ngừa việc một nhóm cổ đông có thể sử dụng ngân hàng để tài trợ cho hệ sinh thái của mình. Thứ ba là nâng chất lượng quản trị và giám sát, trong đó các chức năng quản trị rủi ro, kiểm toán và kiểm soát nội bộ phải có đủ tính độc lập để nhận diện và ngăn chặn những quyết định có xung đột lợi ích.
Tôi cho rằng cách tiếp cận phù hợp không phải là “cấm” các mối liên kết giữa ngân hàng và doanh nghiệp, mà là kiểm soát hành vi và rủi ro phát sinh từ mối liên kết đó. Một tập đoàn có nhiều lĩnh vực kinh doanh, thậm chí có ngân hàng trong hệ sinh thái, vẫn có thể phát triển lành mạnh nếu mỗi pháp nhân hoạt động theo nguyên tắc thị trường và ngân hàng không bị biến thành nguồn vốn ưu tiên cho các doanh nghiệp cùng nhóm.
Điều quan trọng nhất là tạo ra một “ranh giới an toàn”: doanh nghiệp có thể hưởng lợi từ hệ sinh thái về khách hàng, dịch vụ, công nghệ và năng lực quản trị, nhưng không được mặc nhiên hưởng đặc quyền về tín dụng chỉ vì có quan hệ sở hữu. Khi ranh giới đó được bảo đảm, Việt Nam vừa có thể kiểm soát rủi ro sở hữu chéo, vừa không làm mất đi động lực hình thành những tập đoàn tài chính có quy mô lớn, năng lực cạnh tranh cao và khả năng cung cấp các dịch vụ tài chính ngày càng đa dạng cho nền kinh tế.
5, Các quy định hiện có của Việt Nam về kiểm soát tỷ lệ sở hữu, giới hạn cấp tín dụng, quản trị ngân hàng theo chuẩn quốc tế… gần như đều đã có đầy đủ. Vậy, chúng ta còn cần phải làm gì nữa?
Trả lời:
Tôi cho rằng về mặt quy định, Việt Nam hiện đã xây dựng một khung kiểm soát sở hữu, cấp tín dụng và quản trị ngân hàng tương đối chặt chẽ, với nhiều yêu cầu tiệm cận các thông lệ quốc tế. Vì vậy, vấn đề hiện nay không hẳn là cứ tiếp tục siết thêm các tỷ lệ hay đặt ra thêm những giới hạn mới. Điều quan trọng hơn là phải nhìn thẳng vào thực tế sở hữu và quyền chi phối ngân hàng để quản lý đúng bản chất.
Thực tế thị trường cho thấy, một cổ đông có thể chỉ đứng tên một tỷ lệ cổ phần tương đối nhỏ nhưng quyền chi phối thực tế đối với ngân hàng lại lớn hơn rất nhiều thông qua người có liên quan, các pháp nhân trung gian hoặc những cấu trúc sở hữu phức tạp. Nếu cơ quan quản lý chỉ nhìn vào tỷ lệ cổ phần được ghi nhận trên giấy tờ mà không nhận diện được quyền kiểm soát thực tế, thì chúng ta rất dễ rơi vào tình trạng quy định một đằng nhưng thực tế vận hành một nẻo.
Nếu cứ liên tục hạ các giới hạn sở hữu mà không giải quyết được khả năng che giấu hoặc phân tán quyền sở hữu thực tế, đây sẽ trở thành một cuộc rượt đuổi không có điểm kết thúc. Thị trường luôn có khả năng tìm ra những cấu trúc mới để thích ứng với quy định. Vì vậy, trọng tâm của quản lý không nên chỉ là kiểm tra xem một cá nhân đang đứng tên bao nhiêu phần trăm cổ phần, mà phải xác định ai thực sự có khả năng chi phối ngân hàng, ai là người hưởng lợi cuối cùng và quyền lực đó đang được thực hiện như thế nào.
Theo tôi, có hai hướng cần được thực hiện đồng thời.
Thứ nhất là tăng mạnh tính răn đe của chế tài. Những hành vi cố tình che giấu sở hữu thực tế, lách quy định về giới hạn sở hữu hoặc sử dụng cấu trúc trung gian để duy trì quyền chi phối phải chịu chế tài đủ lớn để không còn hiệu quả kinh tế khi vi phạm. Nếu lợi ích thu được từ việc lách luật có thể lên tới hàng trăm triệu hoặc hàng tỷ USD, nhưng mức phạt chỉ ở quy mô vài trăm triệu hay vài tỷ đồng, thì rất khó tạo ra sức răn đe thực sự. Ở nhiều thị trường tài chính phát triển, chế tài đối với những vi phạm nghiêm trọng có thể lên tới hàng chục, hàng trăm triệu USD, thậm chí cao hơn rất nhiều tùy tính chất và mức độ thiệt hại.
Thứ hai là phải quản lý theo quyền kiểm soát thực tế, chứ không chỉ theo tỷ lệ sở hữu danh nghĩa. Cơ quan quản lý cần có khả năng nhận diện chủ sở hữu hưởng lợi cuối cùng, các mối quan hệ liên quan và khả năng chi phối thực tế đối với ngân hàng. Khi đã xác định được ai thực sự kiểm soát ngân hàng, các giới hạn an toàn và yêu cầu quản trị phải được áp dụng trên cơ sở đó.
Tôi cho rằng đây mới là vấn đề cốt lõi. Bản thân việc một nhóm cổ đông có tỷ lệ sở hữu cao chưa chắc đã là rủi ro lớn nhất, nếu quyền lực đó được minh bạch, được quản trị và chịu sự giám sát đầy đủ. Rủi ro lớn hơn nhiều là quyền lực thực tế rất lớn nhưng trên giấy tờ lại được phân tán thành những tỷ lệ nhỏ, khiến cơ quan quản lý và thị trường không nhìn thấy đầy đủ cấu trúc kiểm soát.
Nếu không thu hẹp được khoảng cách giữa pháp luật và thực tế sở hữu, chúng ta có thể có một hệ thống quy định rất chặt chẽ nhưng vẫn không kiểm soát được rủi ro mà các quy định đó hướng tới. Vì vậy, theo tôi, bước tiếp theo không đơn thuần là “siết” thêm, mà phải làm cho pháp luật nhận diện được đúng thực tế của thị trường và có chế tài đủ mạnh đối với những hành vi cố tình che giấu thực tế đó.
Thực tế cho thấy, nếu chỉ một vài cổ đông chi phối ngân hàng thì rất dễ xảy ra tình trạng thao túng và tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng. Tuy nhiên, thực chất rủi ro không phải là do việc một hay một nhóm nhỏ cổ đông chi phối, mà là do quá trình hoạt động, quản lý và giám sát diễn ra cứ như tất cả đều sở hữu đúng luật, đúng giấy tờ, đúng giới hạn, cứ y như ngân hàng chỉ bao gồm các chủ sở hữu nhỏ lẻ.
6, Ông nghĩ sao về phương án nâng số lượng hoặc tăng vai trò của Thành viên Hội đồng quản trị độc lập trong ngân hàng? Gần nhất, Eximbank đã “thử nghiệm” một Hội đồng quản trị chưa từng có tiền lệ trong lịch sử ngân hàng Việt Nam với 6/7 thành viên Hội đồng quản trị hiện tại là thành viên độc lập, và cả 6 thành viên đó đều là người nước ngoài, đó có thể là hướng đi chung cho các ngân hàng?
Trả lời:
Tôi cho rằng tăng số lượng và vai trò của thành viên Hội đồng quản trị độc lập là một hướng đi đáng được quan tâm, nhưng không nên coi đây là một “liều thuốc” có thể tự động giải quyết những vấn đề về quản trị ngân hàng. Quan trọng nhất không phải là có bao nhiêu thành viên độc lập, mà là họ có thực sự độc lập và có đủ năng lực để thực hiện vai trò giám sát hay không.
Trường hợp Eximbank gần đây là một ví dụ đáng để thị trường quan sát, nhưng tôi không cho rằng có thể lấy mô hình này làm khuôn mẫu chung cho các ngân hàng Việt Nam. Eximbank vẫn là một ngân hàng do các cổ đông Việt Nam sở hữu và kiểm soát, vì vậy cơ cấu Hội đồng quản trị cần phản ánh đầy đủ cấu trúc sở hữu, lợi ích của cổ đông và trách nhiệm quản trị đối với ngân hàng. Việc một Hội đồng quản trị có tỷ lệ rất cao thành viên độc lập, lại chiếm 6/7 là người nước ngoài, tự thân không đồng nghĩa với việc chất lượng quản trị sẽ tốt hơn.
Chúng ta thường mặc định rằng thành viên độc lập sẽ giúp Hội đồng quản trị hoạt động tốt hơn. Điều đó đúng về nguyên tắc, nhưng câu hỏi quan trọng hơn là: độc lập với ai và độc lập đến đâu? Một người được gọi là thành viên độc lập, nhưng nếu quá trình giới thiệu, đề cử và bầu họ vẫn chịu sự quyết định của một nhóm cổ đông, thì mức độ độc lập thực tế cần được xem xét. Một thành viên hội đồng quản trị chỉ thực sự độc lập nếu như không bị phụ thuộc vào sự cất nhắc của người khác và phải được bảo đảm vị thể độc lập trong quá trình hoạt động.
Đây là vấn đề không chỉ riêng Việt Nam. Tính độc lập của một thành viên Hội đồng quản trị không thể chỉ được xác định bằng chức danh hoặc bằng một tỷ lệ cơ học trong cơ cấu Hội đồng quản trị. Nó phải được thể hiện bằng khả năng đưa ra ý kiến độc lập, chuyên nghiệp chất vấn ban điều hành, phản biện cổ đông lớn và đặc biệt là có thể nói “không” đối với những quyết định tiềm ẩn xung đột lợi ích.
Ở chiều ngược lại, cũng không nên hiểu rằng Hội đồng quản trị càng có nhiều thành viên độc lập thì ngân hàng càng được quản trị tốt. Một ngân hàng là một tổ chức kinh doanh đặc thù, đòi hỏi Hội đồng quản trị phải hiểu sâu về tài chính, tín dụng, quản trị rủi ro, thị trường và cả chiến lược phát triển. Thành viên độc lập không chỉ có nhiệm vụ giám sát mà còn phải đủ năng lực để hiểu những vấn đề mình đang giám sát. Nếu Hội đồng quản trị thiếu những người thực sự am hiểu hoạt động ngân hàng, việc tăng tỷ lệ thành viên độc lập có thể tạo ra một Hội đồng quản trị “độc lập trên danh nghĩa” nhưng không đủ năng lực quản trị trên thực tế.
Tôi cho rằng Việt Nam nên tiếp tục nâng vai trò của thành viên độc lập, nhưng theo hướng nâng chất lượng hơn là chạy theo số lượng. Cần quan tâm đến tiêu chuẩn chuyên môn, kinh nghiệm, khả năng phản biện và đặc biệt là cơ chế bảo đảm tính độc lập trong quá trình đề cử, bầu và hoạt động của họ.
Về lâu dài, nếu thị trường đạt đến một mức độ đại chúng rất cao, với cơ cấu cổ đông phân tán và không còn một nhóm cổ đông đủ sức chi phối ngân hàng, vai trò của các thành viên độc lập sẽ càng trở nên quan trọng. Cổ đông chi phối còn có trọng trách hỗ trợ ngân hàng, kể cả khả năng thanh khoàn và nếu làm bài bản, an toàn, đúng luật thì tạo thêm sức mạnh, chứ không phải mang lại rủi ro cho ngân hàng. Nhưng mô hình đó cũng đòi hỏi một nền tảng quản trị rất cao: từ Hội đồng quản trị, ban điều hành, hệ thống kiểm soát nội bộ cho tới văn hóa quản trị rủi ro đều phải thật sự chuyên nghiệp.
Vì vậy, tôi không nghĩ Việt Nam nên lựa chọn một mô hình duy nhất cho tất cả ngân hàng, mà cần thiết kế chấp nhận quản lý phù hợp thực tế với việc một cổ đông sở hữu bất kỳ tỷ lệ nào của ngân hàng, miễn điều kiện tiên quyết sống còn phải là công khai, minh bạch, đúng sự thật. Mỗi ngân hàng cần một cấu trúc Hội đồng quản trị phù hợp với cơ cấu sở hữu, quy mô, chiến lược và mức độ phức tạp của mình. Điều cần hướng tới là một Hội đồng quản trị đủ độc lập và chuyên nghiệp để kiểm soát quyền lực, nhưng cũng đủ năng lực và trách nhiệm để quản trị ngân hàng. Nếu chỉ có độc lập và chuyên nghiệp mà thiếu năng lực, hoặc có năng lực nhưng thiếu độc lập và chuyên nghiệp, thì đều chưa giải quyết được bài toán quản trị.
Hội đồng quản trị ngoài độc lập thì quan trọng hơn là phải chuyên nghiệp, nhưng muốn được thế thì trước hết cổ đông cũng phải chuyên nghiệp. Tuỵ nhiên, ngân hàng không có cổ đông lớn đóng vai trò chi phối thì cũng rất khó có Đại hội đồng cổ đông chuyên nghiệp và do đó cũng rất khó, thậm chí không thể tạo ra được một hội đồng quản trị chuyên nghiệp. Hay nói cách khác, không có ngân hàng nào thành công nếu toàn cổ đông nghiệp dư.

